یا وقتی یکی از هم‌کلاسی‌هایش از بازی کنار گذاشته می‌شود، متوجه احساس او نشود؟ این موقعیت‌ها بخشی طبیعی از دوران رشد هستند و فرصتی فراهم می‌کنند تا کودکان مهارت مهمی به نام همدلی را یاد بگیرند.
کودکان از همان سال‌های ابتدایی زندگی، به‌تدریج یاد می‌گیرند احساسات خود و دیگران را بشناسند، تفاوت دیدگاه‌ها را درک کنند و در موقعیت‌های مختلف واکنش مناسبی نشان دهند. البته این مهارت یک‌شبه شکل نمی‌گیرد و به تجربه، تمرین و راهنمایی بزرگسالان نیاز دارد.
یکی از روش‌های جذاب برای آموزش همدلی به کودکان، خواندن کتاب‌های داستان است. داستان‌ها به کودک اجازه می‌دهند خودش را جای شخصیت‌ها بگذارد، دلیل ناراحتی یا شادی آن‌ها را بررسی کند و با شیوه‌های مختلف برخورد با دیگران آشنا شود.
در این مقاله از کودک برتر، هفت کتاب را معرفی می‌کنیم که با موضوعاتی مانند دوستی، محبت، شناخت احساسات و پذیرش تفاوت‌ها ارتباط دارند. همچنین توضیح می‌دهیم همدلی چیست، چرا باید آن را به کودکان آموزش داد و چطور می‌توان از کتاب‌خوانی برای تمرین این مهارت استفاده کرد.
همدلی یعنی تلاش کنیم احساسات و دیدگاه‌های فرد دیگری را درک کنیم؛ حتی اگر شرایط او با تجربه‌های ما متفاوت باشد. برای مثال، وقتی کودکی می‌بیند دوستش از خراب شدن نقاشی‌اش ناراحت شده است، می‌تواند تصور کند که دوستش چه احساسی دارد و با او همدردی کند.
همدلی با دلسوزی تفاوت دارد. در دلسوزی ممکن است فقط از ناراحتی فرد دیگری متأثر شویم، اما در همدلی تلاش می‌کنیم احساس و موقعیت او را نیز بفهمیم. این مهارت همچنین به معنای موافقت همیشگی با دیگران یا نادیده گرفتن نیازهای خودمان نیست؛ کودک می‌تواند با کسی مخالف باشد و در عین حال، به احساسات او احترام بگذارد.
آموزش همدلی به کودکان به آن‌ها کمک می‌کند روابط اجتماعی سالم‌تری بسازند و در موقعیت‌های روزمره، احساسات دیگران را بهتر درک کنند.
مهم‌ترین مزایای تمرین همدلی عبارت‌اند از:
شناخت بهتر احساسات: کودک به‌تدریج یاد می‌گیرد احساساتی مانند شادی، ناراحتی، ترس و خشم را تشخیص دهد.
تقویت روابط دوستانه: درک احساسات دوستان می‌تواند به همکاری، مهربانی و حفظ دوستی‌ها کمک کند.
حل بهتر اختلاف‌ها: کودک یاد می‌گیرد پیش از قضاوت درباره رفتار دیگران، به دلایل احتمالی آن رفتار فکر کند.
احترام به تفاوت‌ها: کودکان متوجه می‌شوند که افراد ممکن است علایق، احساسات و دیدگاه‌های متفاوتی داشته باشند.
تقویت مهارت‌های ارتباطی: همدلی به کودک کمک می‌کند با دقت بیشتری گوش دهد و احساسات خود را محترمانه بیان کند.
البته صرف خواندن یک کتاب تضمین نمی‌کند که کودک همیشه رفتار همدلانه‌ای داشته باشد. کتاب داستان زمانی اثر آموزشی بیشتری دارد که با گفت‌وگو، الگوسازی والدین و فرصت تمرین در زندگی روزمره همراه شود.
این کتاب نوشته جین پورتر و ترجمه پریا یونسی است و در فروشگاه کودک برتر با نشر مهرسا معرفی شده است.
شخصیت اصلی داستان، دیمیتری، به افراد مختلف از دوستانش در مهدکودک گرفته تا مردم خیابان و حتی مورچه‌های حیاط می‌گوید که دوستشان دارد؛ اما وقتی دیگران به شیوه مورد انتظار او پاسخ نمی‌دهند، نگران می‌شود که شاید کسی دوستش نداشته باشد. او در ادامه متوجه می‌شود آدم‌ها احساسات و محبت خود را به روش‌های متفاوتی نشان می‌دهند.
این داستان فرصتی برای صحبت درباره تفاوت‌های فردی، محبت و احساس دوست داشته شدن فراهم می‌کند. والدین می‌توانند از کودک بپرسند چرا دیمیتری نگران شده و آیا ممکن است کسی بدون گفتن مستقیم «دوستت دارم»، محبتش را نشان دهد.
این کتاب برای آموزش همدلی به کودکان از طریق شناخت احساسات و توجه به شیوه‌های مختلف ابراز محبت گزینه‌ای قابل بررسی است.
این کتاب نوشته تانیا ونیس و ترجمه احمد تصویری است و توسط نشر مهرسا منتشر شده است.
داستان با ناراحتی یک کودک از دوستش، برایان، شروع می‌شود. شخصیت داستان تصمیم می‌گیرد دیگر با او بازی نکند و به دوستان دیگری فکر می‌کند که می‌تواند با آن‌ها وقت بگذراند. اما در ادامه، این پرسش برایش پیش می‌آید که آیا می‌تواند دوباره با برایان بازی کند یا نه.
این موقعیت برای بسیاری از کودکان آشناست؛ گاهی یک اختلاف کوچک باعث می‌شود کودک تصور کند دیگر نمی‌خواهد با دوستش ارتباط داشته باشد. داستان به والدین فرصت می‌دهد درباره ناراحتی، آشتی کردن و در نظر گرفتن احساسات طرف مقابل گفت‌وگو کنند.
هنگام خواندن کتاب می‌توانید بپرسید: «فکر می‌کنی برایان چه احساسی داره؟» یا «اگر هر دو دوست ناراحت باشن، چه کاری می‌تونن انجام بدن؟»
این کتاب می‌تواند بخشی از برنامه آموزش همدلی به کودکان و تمرین مهارت‌های ارتباطی و حل اختلاف باشد.
کتاب «از ناکجا» نوشته کریس نیلر بالستور و ترجمه محسن فرهادی است. این کتاب با تصویرهای رنگی، داستان دو دوستی را روایت می‌کند که با یکدیگر زندگی می‌کنند؛ اما یک روز یکی از آن‌ها ناپدید می‌شود و جدایی میان آن‌ها اتفاق می‌افتد.
موضوع دوستی و جدایی در این داستان فرصتی فراهم می‌کند تا والدین درباره اهمیت ارتباط با دیگران و احساساتی که هنگام دوری از یک دوست تجربه می‌کنیم، با کودک صحبت کنند.
برای مثال، پس از خواندن داستان می‌توانید از کودک بپرسید: «فکر می‌کنی وقتی دوستش ناپدید شد، چه احساسی داشت؟» یا «وقتی دلت برای دوستت تنگ می‌شه، چه چیزی می‌تونه کمکت کنه؟»
این کتاب را می‌توان برای گفت‌وگو درباره احساسات مرتبط با دوستی به کار برد؛ هرچند موضوع اصلی آن آموزش مستقیم همدلی نیست.
عنوان کامل این کتاب «احساسات کودک من: چگونه مدیریت احساسات را به کودکان خود بیاموزیم؟» است و در فهرست محصولات نشر مهرسا در سایت کودک برتر دیده می‌شود.
برای اینکه کودک بتواند احساسات دیگران را درک کند، ابتدا باید به‌تدریج با احساسات خودش آشنا شود. شناخت احساساتی مانند خشم، غم، ترس و شادی به کودک کمک می‌کند تجربه‌های درونی خود را بهتر بیان کند و نشانه‌های احساسی دیگران را نیز با دقت بیشتری ببیند.
این کتاب با موضوع مدیریت احساسات ارتباط دارد و می‌تواند برای والدینی مناسب باشد که می‌خواهند درباره احساسات با فرزندشان گفت‌وگو کنند. هنگام استفاده از آن، بهتر است کودک را تشویق کنید احساساتش را بدون ترس از سرزنش بیان کند.
شناخت احساسات به‌تنهایی معادل همدلی نیست؛ بااین‌حال، یکی از پایه‌های مهم آموزش همدلی به کودکان به شمار می‌رود.
این عنوان در فهرست محصولات سایت کودک برتر دیده شده است. موضوع آن می‌تواند برای شروع گفت‌وگو درباره تفاوت‌ها و پذیرش خود و دیگران مناسب باشد؛ بااین‌حال، پیش از معرفی جزئیات داستان در نسخه نهایی مقاله، بهتر است توضیحات کامل صفحه محصول بررسی شود.
پذیرش تفاوت‌ها یکی از موضوعات مهم در روابط اجتماعی کودکان است. کودکان باید یاد بگیرند که همه افراد لازم نیست شبیه یکدیگر باشند یا علایق و ویژگی‌های یکسانی داشته باشند تا بتوانند با احترام در کنار هم زندگی کنند.
والدین می‌توانند از عنوان این کتاب برای شروع گفت‌وگویی ساده استفاده کنند: «اگر همه آدم‌ها شبیه هم بودن، دنیا چه شکلی می‌شد؟» سپس درباره تفاوت‌های ظاهری، علایق و توانایی‌های افراد صحبت کنند.
برای آموزش همدلی، مهم است که کودک علاوه بر شناخت تفاوت‌ها، یاد بگیرد دیگران را به خاطر متفاوت بودن مسخره نکند و به احساسات آن‌ها احترام بگذارد.
این کتاب در فهرست محصولات کودک برتر دیده می‌شود و عنوان آن به موضوع خجالت و تجربه‌های اجتماعی اشاره دارد.
خجالت در موقعیت‌های اجتماعی می‌تواند برای بعضی کودکان تجربه‌ای آشنا باشد. برخی کودکان برای دوست پیدا کردن یا صحبت کردن در جمع به زمان بیشتری نیاز دارند. آشنا شدن با چنین موقعیت‌هایی می‌تواند زمینه‌ای برای گفت‌وگو درباره تفاوت شخصیت‌ها و احترام به احساسات دیگران فراهم کند.
می‌توانید از کودک بپرسید: «اگر کسی توی جمع خجالت بکشه، چطور می‌تونیم کمکش کنیم احساس راحتی بیشتری داشته باشه؟» پاسخ دادن به این سؤال فرصتی برای تمرین توجه به نیازهای دیگران است.
این کتاب را می‌توان به‌عنوان گزینه‌ای برای گفت‌وگو درباره خجالت و تعامل اجتماعی بررسی کرد؛ بهتر است پیش از انتشار، توضیحات کامل محصول را نیز بخوانید تا شرح داستان دقیق باشد.
عنوان کامل این کتاب در فروشگاه کودک برتر «عشق شبیه درخت است: کودکان و مفهوم علاقه به دیگران» است و در فهرست محصولات موجود دیده شده است.
علاقه به دیگران می‌تواند در رفتارهای روزمره‌ای مانند توجه کردن، گوش دادن، کمک کردن و احترام گذاشتن نمود پیدا کند. گفت‌وگو درباره این موضوع به کودک کمک می‌کند محبت را فقط در کلمات نبیند و به رفتارهایی که احساس توجه و احترام را منتقل می‌کنند نیز توجه کند.
پس از مطالعه کتاب می‌توانید از کودک بپرسید: «چه کارهایی باعث می‌شه دوستت احساس کنه براش اهمیت قائلی؟» یا «چطور می‌تونیم بدون اینکه کسی رو مجبور کنیم، بهش محبت نشون بدیم؟»
این موضوع با آموزش مهربانی و درک نیازهای دیگران ارتباط دارد و می‌تواند مکملی برای آموزش همدلی به کودکان باشد.
برای اینکه کتاب‌خوانی به فرصتی برای یادگیری تبدیل شود، فقط به خواندن متن داستان اکتفا نکنید. چند روش ساده می‌تواند گفت‌وگو درباره احساسات را برای کودک جذاب‌تر کند.
از کودک بپرسید شخصیت داستان چه احساسی دارد و از کجا می‌توان این احساس را تشخیص داد. به این ترتیب، کودک تمرین می‌کند به رفتارها، کلمات و موقعیت‌ها توجه کند.
پرسش‌هایی مانند «اگر تو جای او بودی، چه احساسی داشتی؟» به کودک کمک می‌کنند موقعیت را از زاویه دیگری بررسی کند. البته ممکن است احساس کودک با احساس شخصیت متفاوت باشد و این تفاوت نیز فرصتی برای یادگیری است.
اگر شخصیت داستان با مشکلی روبه‌رو می‌شود، از کودک بخواهید چند راه‌حل پیشنهاد دهد. سپس با هم درباره اینکه هر راه‌حل چه تأثیری بر احساسات دیگران دارد، صحبت کنید.
کودکان از رفتار بزرگسالان نیز یاد می‌گیرند. گوش دادن به حرف‌های کودک، جدی گرفتن احساسات او و برخورد محترمانه با دیگران، نمونه‌های عملی از همدلی هستند.
می‌توان از سال‌های ابتدایی زندگی، متناسب با توانایی درک کودک، درباره احساسات و توجه به دیگران صحبت کرد. با رشد کودک، گفت‌وگوها و داستان‌ها می‌توانند پیچیده‌تر شوند.
کتاب داستان ابزار مفیدی است، اما بهتر است با گفت‌وگو، رفتار الگویی والدین و تمرین در موقعیت‌های واقعی همراه شود. کودک برای یادگیری این مهارت به فرصت‌های مکرر و متناسب با سن خود نیاز دارد.
به‌جای سرزنش، موقعیت را برایش توضیح دهید و از او بخواهید به احساس فرد مقابل فکر کند. برای مثال، می‌توانید بپرسید: «اگر کسی با تو همین‌طور رفتار می‌کرد، چه احساسی داشتی؟» پاسخ کودک را بشنوید و به او فرصت فکر کردن بدهید.
خیر. همدلی یعنی تلاش برای درک احساسات و دیدگاه دیگران، نه اینکه کودک همیشه با آن‌ها موافق باشد یا از خواسته‌های خود بگذرد. احترام به دیگران و بیان محترمانه مخالفت می‌توانند در کنار هم وجود داشته باشند.
به سن پیشنهادی کتاب، موضوع داستان، زبان و تصاویر آن توجه کنید. بهتر است داستان با تجربه‌های کودک ارتباط داشته باشد و فرصت گفت‌وگو درباره احساسات، دوستی و رفتارهای اجتماعی را فراهم کند.
همدلی یکی از مهارت‌های مهم زندگی است که به کودکان کمک می‌کند احساسات دیگران را بهتر درک کنند، روابط دوستانه‌تری بسازند و در موقعیت‌های اجتماعی با احترام بیشتری رفتار کنند. این مهارت به‌تدریج و از طریق تجربه، گفت‌وگو و الگو گرفتن از بزرگسالان رشد می‌کند.
کتاب‌هایی مانند «پسری که همه را دوست داشت»، «ما باهم دوستیم!» و «از ناکجا» می‌توانند شروعی برای صحبت درباره محبت، دوستی و جدایی باشند. در کنار آن‌ها، کتاب‌هایی با موضوع شناخت احساسات، پذیرش تفاوت‌ها و علاقه به دیگران نیز می‌توانند به والدین در ایجاد گفت‌وگوهای آموزنده کمک کنند.
برای آموزش همدلی به کودکان، لازم نیست همیشه پاسخ درست را به کودک بگویید. گاهی کافی است داستانی بخوانید، چند سؤال ساده بپرسید و با حوصله به برداشت او گوش دهید. همین گفت‌وگوهای کوتاه می‌توانند فرصت‌هایی برای تمرین درک احساسات و احترام به دیگران ایجاد کنند.
